Ronny Spaans (f. 1976), doktorstipendiat ved Universitetet i Oslo. Skribent i Dag og Tid og poet. Redaktør for "Emil Boysen: Europeisk Poesi" (Vidarforlaget, 2006).

"I kamp mot paver og draker, titaner og troll"

Cornelius Jakhelln: Fagernorn
Quadra natura 0111
Diktning
Tiden norsk forlag, 2006

"Représailles à Versailles"

Cornelius Jakhelln er eit særfenomen i norsk poesi. I vår kom den tredje boka hans ut, Fagernorn. Ho går inn i det planlagde bokprosjektet Quadra natura, som vil romme fire bøker. Dessverre er det for tidleg å lesa alle bøkene i lys av den overgripande konseptuelle planen for serien, men eit par mellombelse merknader og kommentarar er det høve til. Og eg vil gå rett på sak. Det er særleg eit dikt som har fått merksemd hos bokmeldarane, mest i form av avsky hos einskilde kritikarar. Ei lesing av dette diktet gjev oss høve til å omtala det mest kontroversielle momentet ved samlinga. "Représailles à Versailles" heiter teksta. Her er eit lite utdrag:

        Din mor skal voldtas av Napoleon med sin hær,
        du skal krepere som det lille dritt du er,

        bites i stykker av alle helvetes hunder,
        tillintetgjøres så din slektlinje går under.
        (s. 124)

Den umiddelbare reaksjonen vil vera negativ. Slikt er ikkje poesi, vil sume meine. Men for dei som er mette på dei evige deskriptive inntrykksåtgåingar og avgrensinga av det menneskelege kjensleregistret, som lenge har vore ei hovudretning i samtidspoesien, byd dette utdraget likevel på noko nytt - ei frisk, emosjonell utlading. Det er ikkje tvil om at det hatet som kjem til uttrykk, botnar i ekte menneskelege kjensler, og ikkje er produktet av eit gjennomtenkt skriveprogram. Bakgrunnen for kvadet er ei vond oppleving diktaren hadde i Frankrike. Jakhelln vart offer for "omvend rasisme" i ein forstad av Paris, og let sinnet få uttrykk i dette Eminemske nidverset. "Vi kalte dere niggere, nå er det omvendt / Vi kalte dere niggere, nå er det for sent", står det ein annan stad i diktet. "Leflingen med det svarteste", som ein bokmeldar kalla det, har gjort sitt til at mange har bortvist dikta som "farleg lek" og endåtil rekna det som ein invitasjon til "fruktbarhet, rase og imperialisme" på kostnad av "dialog og servilitet".
        Dei orale kjeldene til poesien kan hjelpe oss her. Ei munnleg framføring vil gje oss ei betre innsikt i det og rydde unna dei negative innvendingane. Når diktaren les opp sin eigen poesi, har han høve til å nyansere tilhøvet mellom ironi og alvor, og dermed få betre kontroll over diktopplevinga hos tilhøyraren. I så fall ville dei to mest markante kvalitetane ved Fagernorn gjera seg synlege: Vitaliseringa av poesien gjennom lån frå populærkulturen og styrken ved ein lyrisk ambivalens og ironi. Lesaren gjer nemleg feil i å redusere diktet til ei rasistisk ytring frå djupet av eit naudstadt individ.
        Om det inneheld tradisjonelle former som rim og rytme, og gjev til kjenne eit identifiserbart diktar-eg, har det, som sume bokmeldarar har peika på, lite med konvensjonell introvert sentrallyrikk å gjera. Men det handlar heller ikkje om skråsikker, ropande polemikk. Om ein høyrer diktaren lesa opp kvadet, vil ein skjøna kva art dikting det er tale om: Det er i samsvar med reglane for hip-hop og må forståast innanfor ramma av ein av rappens mest populære former, verseduellen, og ikkje som eit politisk statement - samstundes som det liksom hip-hopen balanserer mellom alvor og humor i uttrykket, med den verknaden at sinnsutbrotet blir hengjande litt i det fri: Alvoret gjer at utsendaren får frigjort dei sterke kjenslene sine, medan humoren gjer at mottakaren, som nok opplever det som ei personleg krenkjing, ikkje kan underslå den ludiske dimensjonen i diktet - innslaget av leik og spel. Den einaste måten å hemne seg på då, er ikkje å ty til fysisk vald, men å forfatte eit sterkare niddikt. Diktarar slåst som kjent ikkje med våpen, men med ord. Og det er i så fall ikkje tilfeldig at denne poetiske "nidstonga" er adressert til "rapperunger".
        Eg nemnde slektskapen med hip-hop, men i grunnen knyter Jakhelln like mykje kontakt med klassisk poesi - mange grep og motiv frå tradisjonen har overlevd i rock og rap. Eg kan hente døme frå mange litterære epokar, men eg tykkjer det passer fint å nemne den walisiske barden Dafydd ap Gwilym her. Han levde og verka på 1300-talet og blir av keltiske litteraturforskarar sedd på som ein av dei mest undervurderte diktarane i vestleg mellomalderpoesi. Diktet "A satire on Rhys Meigen" er ein parallell til "Représailles à Versailles". Vi kan like gjerne lesa Fagernorn i relasjon til walisisk mellomalderlyrikk som til populærkultur, som - med tanke på manglande konsentrasjon og djupn - ofte ikkje når opp på same kvalitetsnivået.
        "A satire on Rhys Meigen" har òg vorte til i samanheng med ein verseduell. Gwilym har irritert seg over den dårlege tamen i skaldekunst hos Rhys Meigen og utfordra han til ein poetisk kappestrid. Diktet er vel og merke ikkje berre ei personsfornærming full av stygge bannord, men fyrst og fremst ein magisk formel som stettar dei kompliserte innhaldsmessige og formelle krava til satiresjangeren. Poesien som sjanger har som kjent mykje av utspringet sitt i magi og maning, og satire, saman med lovtale, "dychan" og "moliant" på walisisk, fylgjest åt som to av dei eldste lyrikkformene. Men på dette stadiet av mellomalderen hadde keltisk poesi kome så langt i ein sekulariseringsprosess at den kollektive og rituelle samanhengen ikkje kjentest så sterk lenger, og at diktarane dermed har kunna gje rom for individuelle tolkingar av konvensjonen og leik og eksperimentering med språket. Det er dermed ikkje sagt at den magiske verknaden heilt var tapt. Her er eit lite utdrag frå diktet:

        Odious man, scab-legged, clumsy, trouser-farting, crooked and feeble -
        Blessed is he who would hang him;
        Waist of a beggar whose task, with worn dish, is to find curds,
        Nape of a tough tomcat sharply prying.
        (omsett frå walisisk av Gwyn Thomas)

Norrøn skaldekunst er for øvrig full av liknande døme. Og det skulle ikkje forundre meg at den bokkunnige Jakhelln har lært av satirekunsten hos dei gamle skaldane våre. Det krevst kjennskap til dei eldste epokane i lyrikksoga for å ana likskapen mellom Jakhelln og Gwilym. Dei urettvise domane som Jakhelln har vore utsett for, kjem av det faktum at sume skriftorienterte bokmeldarar har utvikla omgrepsapparatet sitt i opposisjon til ein førutgåande inderleg, stundom patosfylt, tilståingslyrikk på vers. Når dei no støyter på versifikatorisk dikting, får vi famlande lesingar som tek orda til diktaren for bokstavlege. Liksom dikta til Gwilym handlar det like mykje om ein karnevalistisk litteratur med kjenneteikna ironi, fleirstemdheit og leik, som intimitet og patos. Det finst ikkje nokon einskapleg individuell og kulturell kjerne hos Jakhelln.
        Der skulle likevel ikkje vera nødvendig å lytte til ei opplesing av Jakhelln for å skjøna dette. Ironien kjem klart til uttrykk i skriftleg form. Overdrivingar som "voldtas av Napoleon med sin hær" talar for seg sjølv. Det finst mange slike døme: "Du er en zånn lixom-fraansk, pretensjeus unorsk / Den får Logings ta, som blei oppfostra på stortorsk" (s. 80) og "Ragnarokk tar livstreet og nordheimene ni. / Ragnarokk tar rapperens middelaldermikk. / Ragnarokk tar Frøys pornostjernepikk. / Ragnarokk tar Yoda og Obi-Wan kenobi" (s. 136). Bad-taste-formuleringane står i stil med "trouser-farting" hos Gwilym. Poetikken til Jakhelln vart kalla "post-humanistisk" av sume bokmeldarar, men med bakgrunn i refleksjonane ovanfor og jamføring med dominerande over-teoretiserande eller triviliserande kunstuttrykk i samtida, er dikta til Jakhelln meir human og menneskeleg enn mange vil kjennast ved, for det menneskelege tyder å vise fram heile spektret av kjensleregistret vårt, både kontrollerte og ukontrollerte ytringar. Det ludiske er sjølvsagt den styrande faktoren som gjev den nødvendige avstanden mellom diktaren og diktet, både hos Jakhelln og Gwilym, men dei menneskelege ekte kjenslene er likevel ikkje til å ignorere. Heller ikkje den magiske krafta i dikta. Ei walisisk segn vil ha det til at Rhys Meigen fall død om då Dafydd ap Gwilym sa fram diktet til han!

"Lokemål"

Opningsdiktet kan fungere som ein programdikt for Fagernorn. Her er det:

        Skjebneveven Fagernorn samler Gram og Garm,
        storbyenes storier og soloppgangens larm.

        Skalden har vandret fra Valle til Bellville,
        mellom gårder og greiner i asken Yggdrasil.

        Menneskevroner myldrer mellom bygg.
        Over steinhjernen flyr den enøyde Ygg.

        Åsgårds slitne guder bor på gata i Paris.
        Etter Ragnarok la æsene hjemreisen på is.
        (s. 7)

Den siste setninga er vesentleg for å skjøna Jakhellns tilhøve til den norrøn gudelæra. Diktet presenterer norrøn mytologi som ei verd flytt til ein ny røyndom - nattelivet i Paris med dei urbane forteljingane sine. Gudane er "slitne" og "bor på gata", dei er altså i eit søreuropeisk eksil. Vi kan forstå det som reisene åt den søkjande og rastlause skalden Yakhelln i utlandet, bort frå eit Noreg han føler seg utilpass i, ikkje minst i høve til forbodet mot den norrøne kulturen. Men på eit djupare plan ligg ikkje vekta på "heimreisa", det etterlengta heimlandet, men den nye røyndomen gudane har hamna i. Dei norrøne gudane har lagt "heimreisa" til eit eindimensjonalt verdsbilete og ei ugjenkalleleg fortid på is. Dei har vorte verande i den urbane notida, i eit noverande konglomerat av forskjellige kulturelle uttrykk og diktsjangrar: i hip-hopen, i black-metalen, i moderne fransk litteraturteori og filosofi, i forstadene til Paris, i norsk kultur- og samfunnskritikk osb. Oppgåva til skalden blir dermed å revitalisere norrøn visdom og norrøne diktformer i dette heterogene feltet. Det er ikkje tilfeldig at Jakhelln jamfører seg med kaosguden Loke gjennom heile boka, han er òg kjend for tvisynet og det omskiftelege lyndet sitt - noko som høver med den omtala ironien og ambivalensen.
        Dette revitaliseringsprosjektet kjem til uttrykk gjennom heile boka. Fyrst i høve til kortdikta på side 24 og frametter. Det sameiner det knappe norrøne skaldespråket med minimalisme og gjev lesaren ei løyndomsfull og esoterisk forklaring på Futhark-alfabetet. Så i dei didaktiske dikta på side 43 og frametter. Ved fyrste gongs lesing får vi inntrykk av ein øverlandsk moralistisk brukslyrikk, men les vi dikta i den nemnde konteksten, handlar det heller om ei revitalisering av klokskapen frå Håvamål. Jakhelln gjev skuleborn formaningar om å fylgje med i undervisninga: "En djevel på gitar og konge over ballen, / ja! Men ord og tall bør du ha plass til i skallen", og kritiserer norsk kultur med humoristisk snert: "Håvamåls visdom er intet sted å skue / under den nyrike nordmannens nisselue". Prosadikta på side 58 og frametter kan lesast som skildringar av urbaniserte norrøne mytar, sume med eit marerittvore og domedagsprofetisk innhald som får oss til å tenkje på Voluspå. Eit høgdepunkt er "Lokemål, tredje kvad" på side 77 og frametter som gjev plass til satire over fransk litteraturteori og filosofi, norsk politikk og kristendom, kombinert med miks av sørlandsdialekt og bokmål med fransk, tysk eller svensk aksent.
        Den siste bolken, "Sonetter fra den umenneskelige fantasi" (side 132 og frametter), er òg forvitneleg. Bolken tel 15 sonettar, det er altså tale om ein sonettekrans. Dei fjorten siste sonettane byrjar på siste verseline i det føregåande diktet, og alle verselinene blir henta fram att på slutten av syklusen og sett saman til det siste diktet, den såkalla "meistersonetten". Verselinene blir såleis repetert heile tre gonger. Sonettekransen er eit vanskeleg formekseperiment, det gjev diktaren store utfordringar i høve til naturleg språkkjensle og setningslogikk, men opnar samstundes for overraskande kombinasjonar av klang og meining. Den vitale ord- og rimassosiasjonsstraumen vi er vitne til hos Jakhelln, fornyar den norske versekunsten med gode og morosame rimpar.
        Som vanleg er norrøn dikting og mytologi saman med hip-hop og black-metall dei friske kjeldene Jakhelln duppar fjørpennen i, men vi anar òg atterklang frå andre litterære sjangrar og miljø, til dømes den franske avantgardegruppa "Oulipo". Det er ei samling av forfattarar og matematikarar med røter i Frankrike på sekstitalet. Dei dyrkar det ludiske og eksperimentelle med bakgrunn i regelfascinasjon og sans for aforismar og slåande fyndord. Der den førutgåande avantgarde-generasjonen, surrealistane, fremja automatskrift og frigjering frå form, held oulipo-diktarane nettopp fram "contraintes", dvs. reglar, teknikk og logisk-matematiske strukturar, som dei viktigaste prinsippa for litterær skaping. Kjærleiken deira til reglar og konstruksjon går på tvers av krav om modernisme eller tradisjonalisme, eit eksempel er sonettedyrkinga deira. Desse draga gjorde seg nok meir gjeldande i dei førre samlingane til Jakhelln, i Fagernorn har han i nokon grad fridd seg frå systemtvang og konstruksjonstenkjing. Boka kan òg vekkje assosiasjonar til andre historiske epokar, til dømes barokken og motivkrinsen hans: Sensualisme, vanitas og dødsmedvit. Sonette nummer 13 fører tankane på humoristisk vis til engelsk metafysikk og "To his coy mistress" av Andrew Marvell. Men bakteppet er ikkje antikk marmor og edelsteinar frå koloniane, men dampande sex med lær og latex:

        Med seletøy og strap-on, høye hæler og pisk,
        sexe drengene så sykt at klokkene ringer.
        Det er slike madammer som gjør til menn.

        Hygg deg mens du kan, når du er ung og frisk,
        før Kronos kommer for å rive av Eros' vinger.
        Tiden sparer ingen, ei heller Cornelii Penn.
        (s. 144)

Norrøn og kristen mytologi

Tilknytinga til populærkultur er både styrken og veikskapen ved boka. Populærkulturen er den nøytrale grunnen dei norrøne forteljingane, versifikasjonen, sensualismen og dramatikken har fått leva vidare i etter forvisinga frå den litterære institusjonen. Det er ingen tvil om at det er ei kjelde til fornying. Ved å vende seg til subkulturar som rap og black-metal oppdagar Jakhelln at dei gamle gudane enno er sprell levande og meir enn gjerne let seg brukast i kunst og poesi. Men fantasteriet i sume subkulturar gjev ikkje alltid den beste grobotnen for nyanserikdom og djupn. Eg har ikkje noko imot blandinga av trash og finkultur, at ord som "tørrfisk", "satanrock" og "norner" opptrer i same diktet, eller at guden Loke fartar frå bakgatene i Paris til Sørlandet og syng på eit slag tysk-norsk. Men det blir problematisk når heidendomen blir reindyrka som den einaste sanne opposisjonen og kristendomen blir kvitmåla som ein sosialdemokratisk snillisme-kultur. Eg unner verkeleg norske gladkristne spitord frå ein frekk og freidig rappar-Loke. Men impulsar frå skandinavisk nyheidendom må balanserast med ei motvekt. Nytenkjing gjennom vegen til Europa, gjennom klassisk kunst og litteratur, viser oss at kristen og norrøn mytologi ikkje nødvendigvis er moralske absoluttar, men at dei begge er like rike på indre motsetningar mellom det gode og vonde. Jakhellns sympati ligg hos dei kjente, kjære bandittane, og han diktar opp alliansar mellom mørkemaktene i kristendomen og heidendomen, men står såleis i faren for å gje oss ein stereotypisk Judas og Loke - den sistnemnde kallar han til dømes "den siste Messias, den onde hyrde" på side 10.
        Å skapa ein ny norrøn myte, eit "Lokemål" med eit apokryfisk tilsnitt, er eit interessant prosjekt og eit framifrå utgangspunkt for dramatikk og imaginasjon. Men smittefaren frå det einsidige kristendomshatet og sensasjonspreget ved eit slikt norrønt Judasevangelium ligg trugande nær. Kva med å dikte fleire roller inn i den motsetningsfulle guden Loke, ikkje berre den satanistiske opprøraren, eller skapa eit "Baldermål" og vise guden frå andre posisjonar enn offerrolla - at ulukka hans kanskje var sjølvforskyld - og dermed ikkje gje oss ei sjablonmessig framstelling av heidendom og kristendom, men gjenskapa mytane som kunstnarleg og psykologisk overraskande og nyanserte forteljingar.
        Det er vel ingen i norsk litteratur som har gjeve eit betre bilete av det gagnlause i eit einsidig opprør mot kristendomen enn Olaf Bull i diktet "Avguder". Her fortel diktaren at han gjorde i sin "ungdoms rus / et løfte om at leve livet, / fra dype, røde kilders brus" og reise ei stytte for å "sønderrive det kristelige mare-bindet / av to aartusener om sindet". Men han kjem til den konklusjonen at det var "en taakegud det gjaldt" og at den prometeuske stytta hans sjølv vart "en avgud, kold og haard":

        Hvad hjælper trods imot en gud,
        som hersker øde, tænkt og kold,
        naar støtten, reist paa mandens bud,
        blir selv uvirkelig og gold,
        og ved den vé som, som gjennomlides,
        til samme maskes grin forvrides!

Men trass desse innvendingane er det ikkje tvil om at Fagernorn eit rikt og mangfaldig verk. Boka vitnar om ein vilje til å ta sjansar og røre seg i eit poesilandskap utanfor dei opptrakka stiane. Jakhelln har fått vid mottaking i media, endå han ikkje alltid har møtt forståing. Men om sume bokmeldarar les han frå ein moralistisk synsvinkel, trur eg ikkje dei fleste lesarane har vanskar med å fange opp ironien og humoren, den frekke blandinga av norrøne og moderne mytar, leiken med konvensjonane frå klassisk poesi og populærkultur. Men for å unngå misforståingar i framtida, ville det likevel vera ein fordel å streka under den ludiske kvaliteten i dikta. Kva med å utstyre den siste boka i Quadra natura-syklusen med ein cd med dei beste opplesingane hans, slik at ironibruken hans kom betre fram? Det har vorte vanleg praksis i diktutgjevingar i mange land og det er ingen kostbar affære. Fagernorn vektlegg den munnlege kjelda åt poesien og er eit godt døme på eit vellukka samarbeid mellom populærkultur og seriøs poesi; skalden kan med god grunn lovprise sitt eige verk:

        Jeg binder mine tråder, husker mine kvinner,
        binder opp erfaringen før sollyset svinner.

        Jeg har skinnbilder å gi sansenes saga,
        bygderim fra rap og skjebneklang fra raga.

        Jeg har sanger å synge, gamle sagn å syne.
        Takk til Odin for at Suttung lot seg tyne!

        Min hug ble lagd av jord, så preget med tegn.
        Sæl er skalden som gir runer til hvit stein.
        (s. 44)

Kjelder:

Bull, Olaf: Samlede digte, Gyldendal norsk forlag, 1934

Gwilym, Dafydd ap: His poems, omsett av Gwyn Thomas, University of Wales Press, 2001

Publisert 31.08.06
Tekst: Ronny Spaans
Redigert: Thomas Marco Blatt
Godkjent: Jung forlag DA

tilbake til fremsiden... | kommenter denne teksten...